Het blauw van de oceaan Zoulfa Katouh

Na het indrukwekkende Zolang de citroenbomen bloeien keert Zoulfa Katouh terug met Het blauw van de oceaan. Een heel ander verhaal en een ander perspectief, maar opnieuw kiest de auteur voor zware thema’s die belangrijk zijn. Racisme, islamofobie, pesten, verlies en rouw drukken zwaar op het leven van hoofdpersonage Jihad. Toch is dit bovenal een verhaal over hoop, veerkracht en het langzaam terugvinden van kleur wanneer de wereld lange tijd alleen maar grijs is geweest.

Een leven zonder kleur

Zolang de citroenbomen bloeien is een uitzonderlijk sterk debuut en ik was dan ook erg benieuwd naar de tweede roman van Zoulfa Katouh. Al snel werd duidelijk dat Het blauw van de oceaan qua verhaal een compleet andere richting inslaat, maar opnieuw weet Katouh een harde realiteit op indrukwekkende wijze invoelbaar te maken. Het leven van Jihad Dabbagh is na het overlijden van haar moeder letterlijk en figuurlijk zijn kleur verloren. Haar moeder was een van de belangrijkste personen in haar leven en haar dood laat een enorme leegte achter.

Steun bij haar vader vindt Jihad nauwelijks. Ook hij is gebroken door het verlies en lijkt daardoor nauwelijks nog oog te hebben voor zijn dochter. Op haar nieuwe school wacht haar evenmin een veilige omgeving. Jihad wordt buitengesloten en gepest vanwege haar geloof, haar hidjab en zelfs haar naam. Zoulfa Katouh schrijft beeldend en confronterend over racisme, islamofobie en de eindeloze stroom aan vooroordelen waarmee Jihad te maken krijgt. Daarbij wordt vooral duidelijk wat het met iemand doet wanneer die afwijzing steeds opnieuw plaatsvindt.

Vriendschap

Er lijkt één uitzondering te zijn: haar klasgenoot Jamie. Hij toont oprechte interesse in Jihad en probeert toenadering te zoeken. Toch kan zij zijn vriendelijkheid nauwelijks accepteren. Jihad is voortdurend achterdochtig. Wat als Jamie alleen maar doet alsof? Wat als zijn interesse uiteindelijk onderdeel blijkt te zijn van een grap en zij opnieuw vernederd wordt?

Die angst zegt veel over de impact die het gedrag van anderen inmiddels op haar heeft gehad. Naarmate Jihad en Jamie elkaar beter leren kennen, groeit echter langzaam het besef dat niet achter iedere vriendelijke handeling een slechte bedoeling schuilgaat. Hun ontwikkeling is een van de mooie elementen van het verhaal. Jamie kan Jihads problemen niet voor haar oplossen en haar verdriet niet wegnemen, maar hij kan er wél voor haar zijn. Zijn warmte vormt daarmee een belangrijk lichtpunt in een verhaal.

Angst

Katouh laat haar lezers bijzonder dicht bij haar hoofdpersonage komen. We worden voortdurend meegenomen in Jihads gedachten, onzekerheden en angsten. Dat kan soms behoorlijk verstikkend aanvoelen, maar juist daardoor komt haar situatie zo sterk binnen. Wanneer Jihad bijvoorbeeld alleen komt te staan tegenover een groep pestkoppen, voel je als lezer de spanning al voordat er daadwerkelijk iets gebeurt. Je weet wat er kán gebeuren en deelt daardoor haar angst.

Katouh vertelt niet alleen dat haar hoofdpersonage bang, verdrietig of wantrouwend is, maar weet die gevoelens daadwerkelijk over te brengen. Hierdoor leef je gemakkelijk met Jihad mee. Super intens, maar een goed voorbeeld van hoe sterk Katouh’s schrijfstijl is.

Kunst als toevluchtsoord

Een belangrijk keerpunt ontstaat wanneer Jihad een oud schetsboek uit Syrië vindt. Kunst speelt een grote rol in haar leven en ze droomt ervan om ooit iets met haar tekeningen te bereiken. Maar hoe creëer je iets kleurrijks wanneer alle kleur uit je eigen wereld verdwenen lijkt? Toch begint Jihad te tekenen in het oude schetsboek, je moet immers ergens starten.

Wanneer een van haar tekeningen vervolgens op mysterieuze wijze enorm groot op een gebouw verschijnt, krijgt het verhaal een bijzondere wending. Hoe is haar tekening daar terechtgekomen? En wat gebeurt er wanneer ze opnieuw iets tekent? Wat betekent dit? Vanaf dat moment krijgt het realistische verhaal een vleugje magisch realisme. Katouh verbindt dit onder andere met Jihads moeder en de mysterieuze onderwaterwereld. Die magie overheerst nergens, maar geeft het verhaal soms een sprookjesachtige laag.

Van grijs naar kleur

Wie alleen naar de onderwerpen kijkt, zou kunnen denken dat Het blauw van de oceaan voornamelijk een zwaar en verdrietig boek is. Dat is het zeker bij vlagen, maar het is tegelijkertijd zoveel meer. Naast verdriet, racisme, islamofobie en pesten gaat het verhaal namelijk ook over veerkracht, vriendschap, kunst, voor jezelf leren opkomen en langzaam weer durven vertrouwen op anderen.

Vooral de manier waarop Katouh kleur gebruikt is prachtig. Het verdwijnen en terugkeren van kleur wordt een manier om Jihads rouwproces en ontwikkeling zichtbaar te maken. Kunst biedt haar een uitlaatklep voor emoties waarvoor woorden soms tekortschieten. En ook Jamie brengt beetje bij beetje opnieuw kleur in haar bestaan. Daardoor ontstaat er langzaam steeds meer hoop, zonder dat Katouh daarmee de pijn en problemen van haar hoofdpersonage laat verdwijnen.

Belangrijk verhaal

Het blauw van de oceaan is heel anders dan Zolang de citroenbomen bloeien. Het speelt zich af in een andere omgeving en vertelt een ander verhaal, maar Katouh laat opnieuw zien dat ze niet bang is om moeilijke onderwerpen aan te kaarten.

De vooroordelen en het pestgedrag waarmee Jihad geconfronteerd wordt, zijn helaas geen fantasie. Juist door die harde werkelijkheid te combineren met rouw, kunst, vriendschap en een subtiel vleugje magie ontstaat een verhaal dat zowel pijnlijk als hoopvol is. Katouh weet je dicht bij haar hoofdpersonage te brengen en laat je niet alleen lezen over haar verdriet en angst, maar ze ook daadwerkelijk ervaren. Tegelijkertijd laat ze zien dat zelfs wanneer het leven volledig grijs lijkt te zijn geworden, kleur uiteindelijk weer voorzichtig terug kan keren. Het blauw van de oceaan is daarmee misschien een heel ander boek dan Katouhs debuut, maar net zo waardevol en belangrijk om te vertellen.

Lees hier een fragment van het verhaal.

*Recensie is eerder gepubliceerd op Boekenkrant.com.